વાવ અને કૂવા: ગુજરાતી પરોપકારિતા અને કલારસિકતા પર એક નજર!


Advertisement

* વાવો બાંધીને યશ કીર્તિ મેળવવાની પરંપરા તો ગુજરાતમાં ઘણા જૂના કાળથી ચાલી આવે છે. સોલંકીવંશના લાંબા કાળ દરમિયાન ગુજરાતમાં અનેક સુંદર તળાવ અને સરોવરો બંધાયા. પાટણ નગરમાં રાણી ઉદયમતીએ રાજા ભીમદેવની યાદમાં રાણકી વાવ બંધાવી હોવાનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. નડિયાદમાં ડુમરાલની ભાગોળે આવેલી વાવ સિદ્ધરાજ જયસિંહના માતા મીનળદેવીએ સન 1152માં બંધાવી હતી. આ ઉપરાંત વાઘેલા કાળની વાવોમાં લેખો પણ મળી આવે છે, જેના પરથી વાવના ઈતિહાસ અંગેની માહિતી મુલાકાતીને મળી રહે છે.

* વાવની સાથે લોક્માતાનો સંબંધ પ્રાચીન કાળથી જોવા મળે છે. વાવના નાનકડા ગોખમાં કોઈને કોઈ માતાની મૂર્તિ જરૂર જોવા મળે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ધોળા પાસે આવેલા દડવા ગામના પાદરમાં આવેલી વાવમાં રાંદલમાતાનું સ્થાનક છે. વાંઝીયા મહેણું ભાંગવા અને લીધેલી માનતાઓ પૂરી કરવા ગુજરાતના ખૂણે ખૂણેથી સ્ત્રીઓ અહીંયા આવે છે. કહેવાયું છે કે લોકમાતા રાંદલના આશીર્વાદથી વાંઝીયા લોકોને ઘેર પારણું બંધાય છે. દર્શનાર્થે આવેલા યાત્રાળુઓને પાણીની સગવડ હેતુ અમરેલી જીલ્લાના કેરાળા ગામ પાસે બીડિયા હનુમાનની વાવ પણ ખૂબ જાણીતી છે.

છીણી હથોડી લઈને પથ્થરોને કોતરવાની કલા આદિકાળથી ચાલી આવે છે. પથ્થરોને કોતરીને રજુ થતી આ કલા કારીગરીના ક્સબવિરોએ ભારતીય પ્રજાને અમૂલ્ય વારસાની ભેટ અર્પી છે.કેટલાક સ્થાપત્યો અને શિલ્પગ્રંથો જોઇને આજે પણ આશ્ર્ચર્ય પામ્યા સિવાય રહેવાતું નથી.અને એવા જ અદભૂત શિલ્પ સ્થાપત્યના નમૂના એટલે ગુજરાતમાં ઠેર ઠેર આવેલ વાવો અને કૂવાઓ. જેમ સાહિત્યિક સામગ્રીમાં કસુંબીનો રંગ પૃથ્વીવલ્લભ અને કવિ કાગ, નર્મદ, ઉમાશંકર જોશી અને ઝવેરચંદ મેઘાણી દીવામાં તેલ બરાબર છે, તેમ અડી કડી ની વાવ અને નવઘણ કૂવો સૌરાષ્ટ્રના શ્રીંગાર બરાબર છે.જેના વિષે એક ઉક્તિમાં કહેવાયું છે કે,

અડી કડી વાવ ને નવઘણ કૂવો, ન જુએ ઈ જીવતો મૂંઓ.
જેમને પણ આ શિલ્પ સ્થાપત્યને નજરો નજર નિહાળ્યા નથી તે જીવતે જીવ મરેલા જેવો છે. પ્રાચીન સમયથી પુરાવશેષીય સામગ્રીમાં ઈમારતો અને શિલ્પકૃતિઓ ખાસ નોંધપાત્ર રહ્યા છે,અને આ પ્રાચીન ઈમારતોમાં દેવાલયો અને જળાશયોની સાથોસાથ વાવ, કૂવા, અને તળાવો ખૂબ જ મહત્વ ધરાવે છે. કૂવા અને વાવ વચ્ચે મુખ્યત્વે ફરક એ હોય છે કે કૂવામાંથી પાણી સીંચીને બહાર કાઢવું પડે છે. જયારે વાવમાં ઉતરી શકાય તે માટે પગથીયા હોય છે. વાવ ખાસ કરીને વટેમાર્ગુઓ માટે બાંધવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં વાવ માટે વાપી શબ્દ જાણીતો છે. અંગ્રેજીમાં જેને જયિાૂંયહહ કહે છે.વાસ્તુશિલ્પના ગ્રંથો અનુસાર કૂવાઓ દસ પ્રકારના અને વાવ પણ ચાર પ્રકારની હોય છે.
1) એક મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર અને ત્રણ ફૂટવાળી નંદા પ્રકારની વાવ કહેવાય છે.
2) બે મૂખ અને છ ફૂટવાળી ભદ્રા પ્રકારની વાવ કહેવાય છે.
3) ત્રણ મૂખ અને નવ ફૂટવાળી વાવ જયા પ્રકારની કહેવાય છે.
4) ચાર મૂખવાળી વિજયા પ્રકારની વાવ કહેવાય છે.

વાવોની બાંધણી
પ્રાચીન કાળમાં સરોવર અને કુંડની સાથે વાવો બાંધવામાં આવતી વાવો નાની હોવાથી જળાશયો કરતા ઓછા વિસ્તારમાં પણ બાંધી સકાતી. ગુજરાતમાં ઠેર ઠેર નાની મોટી વાવો જોવા મળે છે. જે અનેક મનુષ્યો અને પશુ પક્ષીઓની તૃષા શાંત કરે છે. વાવોનું પાકું ચણતર કરી તેને શિલ્પોના શણગારથી અલંકૃત કરવામાં આવતી.. જૂની વાવોના ગવાક્ષોમાં દેવ દેવીઓની મૂર્તિઓ કંડારાતી, મુસ્લિમ કાળમાં દેવ દેવીઓની જગ્યાએ દીપ, કમળ, કળશ જેવા પ્રતીકો કોતરવામાં આવતા. ત્યારપછીના સમયમાં સાદી વાવો બંધાવા માંડી. વાવનો દેખાવ બહારથી તો જમીનની સપાટી ઉપર ગોળ કૂવો અને લાંબા પિલર જેવો દેખાય છે. મોટી વાવોમાં ચાર કે પાચ મંડપ હોય છે. આ મંડપો ઉપર મોટે ભાગે હિંદુ ઘાટના ઘૂમટો જોવા મળે છે, જેમાં સુંદર રીતે ઝીણું નકશીકામ કરાતું. ત્યાં સુધી કે દરેક મંઝલા પર આવેલી અટારીને પણ કોતરકામ કરીને અલંકૃત આકારો અપાતા. પરોપકારની સાથે કલારસીકતા, ધર્મ પારાયણતા અને સમકાલીન શિલ્પને પ્રોત્સાહન વગેરેનો સુભગ સમન્વય આ વાવો દ્વારા સધાયો છે.

ગુજરાતી રાજવીઓના રાજપાઠની સરવાણી સમી વાવો.
વાવો બાંધીને યશ કીર્તિ મેળવવાની પરંપરા તો ગુજરાતમાં ઘણા જૂનાકાળથી ચાલી આવે છે. સોલંકીવંશના લાંબા કાળ દરમિયાન ગુજરાતમાં અનેક સુંદર તળાવ અને સરોવરો બંધાયા. પાટણ નગરમાં રાણી ઉદયમતીએ રાજા ભીમદેવની યાદમાં રાણકી વાવ બંધાવી હોવાનો ઉલ્લેખ મળી આવે છે. નડિયાદમાં ડુમરાલની ભાગોળે આવેલી વાવ સિદ્ધરાજ જયસિંહના માતા મીનળદેવીએ સં. 1152માં બંધાવી હતી. આ ઉપરાંત વાઘેલા કાળની વાવોમાં કવચિત લેખો પણ મળી આવે છે. જેના પરથી વાવના ઈતિહાસ અંગેની માહિતી જોનારને મળી રહે છે.ગુજરાતની જાણીતી વાવોમાં અડાલજની વાવ ઉલ્લેખનીય ગણી શકાય છે. આ વાવ જયા પ્રકારની છે. એટલે કે ત્રણ મુખ ને નવ ફૂટ જેટલી મોટી છે. જેના ઝરૂખા, ગોખ, થાંભલા વગેરેમાં શિલ્પકલાની સુંદર કૃતિઓ નજરે પડે છે.આ ઉપરાંત પેટલાદ, મહુવા, ધન્ધૂસર, માંગરોળ, ધોળકા, અમદાવાદ, ખંભાત, ઝીન્ઝુવાળા વગેરે જગ્યાએ અસંખ્ય વાવો જોવા મળે છે.

વાવ સાથે બંધાતી આધ્યાત્મતાની દોર
વાવની સાથે લોક્માંતાનો સંબંધ પ્રાચીન કાળથી જોવા મળે છે. વાવના નાનકડા ગોખમાં કોઈને કોઈ માતાની મૂર્તિ જરૂર જોવા મળે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ધોળા પાસે આવેલા દડવા ગામના પાદરમાં આવેલી વાવમાં રાંદલમાતાનું સ્થાનક છે. વાંઝીયા મહેણું ભાંગવા અને લીધેલી માનતાઓ પૂરી કરવા ગુજરાતના ખૂણે ખૂણેથી સ્ત્રીઓ અહિયાં આવે છે. કહેવાયું છે કે લોકમાતા રાંદલના આશીર્વાદથી વાંઝીયા લોકોને ઘેર પારણું બંધાય છે. ઘણી વાર મંદિરોની આસપાસ પણ વાવો ગાળવામાં આવે છે. દર્શનાર્થે આવેલા યાત્રાળુઓને પાણીની સગવડ હેતુ ગળાયેલી વાવો પૈકીની અમરેલી જીલ્લાના કેરાળા ગામ પાસે બીડિયા હનુમાનની વાવ પણ ખૂબ જાણીતી છે.

વાવોના નિર્માણ સાથે જોડાયેલ કેટલીક ઐતિહાસિક કથાઓ.
આ તમામ ઐતિહાસિક વાવોની સાથે પ્રણય, બલિદાન અને માન્યતાઓની કથાઓ પ્રાચીન સમયથી જોડાયેલી છે. જેવી રીતે કાઠીયાવાડની વણઝારી વાવ સાથે લાખા વણઝારાની પુત્રી અને કણબી પુત્રના પ્રણય અને આંતરજ્ઞાતીય લગ્નની ગાથા જોડાયેલી છે. વઢવાણની માધાવાવ સાથે પણ બલિદાનની કથા જોડાયેલી છે. બાર બાર વર્ષ નવાણ ગળાવ્યા પણ નવાણ માં નીર ના આવ્યા ત્યારે વશરામજી વિચારમાં પડ્યા જોષીડાએ જોષ જોયા ને કીધું છે કે ધરતીમાતા બત્રીસ લક્ષણનું બલિદાન માંગે છે. ત્યારે વસરામજીના પુત્ર અને પુત્રવધુ પોતાના જીવનું બલિદાન દેવા તૈયાર થયા છે. વાઘેલી વહુએ પિયરમાં સંદેશો પાઠવ્યો છે કે બા અને બાપુ મોળિયો અને ચુંદડી લઈને જટ આવો. વાઘેલી વહુના બા અને બાપુ દોટ મુકીને આવે છે. પતિ પત્ની લગ્ન વેળાના સોળે શણગાર સજીને વાવના પાવઠડે (પગથીયે) જઈને ઉભા છે.

પહેલે પાઠવડેજી જઈ પગ દીધો, કાંડા સમણા નીર આવ્યા જી રે,
બીજે પાઠવડે જઈ પગ દીધો, ઢીંચણ સમણા નીર આવ્યા જી રે.
આમ સાતમાં પાઠવડે જ્યાં પગ મુક્યો કે વાવ ગળાબૂડ પાણીથી ભરી આવી. દંપતીના આ અનેરા બલિદાન ને યાદ કરતી માધાવાવ આજે પણ તેની યાદ અપાવે છે. લાઠીના ઉગમણા દરવાજાની રાંગમાં આવેલી વાવ બાબરા ભૂતે એક જ રાતમાં બનાવી હોવાનું મનાય છે. આ વાવમાં માતાજીનું સ્થાનક આવેલ છે. ત્યાં દૂધ ચડાવવાથી બાળકનો તાવ તરિયો ને ગળું પકડાય ગયું હોય તો માટી જાય છે.

ગામની ભાગોળે અને સીમે અદભૂત રીતે ચિતરાયેલા કૂવાઓ
સરોવર, કુંડ અને વાવોની સાથે પ્રાચીન કાળથી કૂવાઓ પણ બાંધવામાં આવતા. જેમાં થયેલુ અદભૂત નકશી કામ અને કારીગરી આજે પણ જોવાલાયક છે. પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અનુસાર કૂવાઓ પણ દસ રીતે બાંધવામાં આવતા હતા જેમાં જૂનાગઢમાં આવેલો રા નવઘણનો કૂવો તેના અદભૂત રેખાંકન અને કલાત્મક શૈલીને લીધે ખૂબ નામના ધરાવે છે. આ ઉપરાંત કૂવાઓમાં મહેમાંદાવાદનો ભમરીયો કૂવો, ગંગવોકૂવો અને મહેસાણાના ગુંજા ગામ પાસે આવેલો ઈંટેરી કૂવો વગેરે ખૂબ જાણીતા છે. આ વાવો અને કૂવાઓ નું પાણી આયુર્વેદિક દ્રષ્ટીએ ખૂબ ઉત્તમ પ્રકારનું ગણાય છે. ધરતીના પેટાળમાંથી આવતા આ પાણીમાં કેટલાક કુદરતી દ્રવ્યો ભળવાથી પાણી શુદ્ધ અને ગુણકારી બને છે. આમ આ વાવો અને કૂવાઓ ગુજરાતની અસ્મિતા અને શિલ્પ સ્થાપત્યના અમુલ્ય વારસાને જાળવી ને બેઠા છે.

Advertisement
Advertisement