નૌકાનિકેતન: બર્ફીલી ચાદરમાં પથરાયેલી અનોખી દુનિયા!


Advertisement

 

Shashi Tours

 

Houseboat Ambassador-Srinagar Updated 2022 Room Price-Reviews & Deals |  Trip.com

Mascot Houseboats Srinagar, Jammu and Kashmir, IN - Reservations.com

સ્વર્ગભૂમિ કશ્મીર આદિકાળથી પોતાની મખમલી આભા અને અલંકૃત કસબ માટે વખણાતી ને જાણીતી રહી છે. બરફ અને બારૂદી આલમની વચ્ચે ઘેરાયેલ ભૂમિ આજે પણ પોતાની આવી જ કંઈક રતુંબડી આભા થકી વિશ્વભરના પ્રવાસીઓને પોતાની પાસે હાથ પકડીને બોલાવતી રહે છે. એવી જ અનન્ય સંસ્કૃતિ અને સૌંદર્ય થકી કુદરતે જન્માવેલ આ સ્વર્ગભૂમિનો નાનકડો ટુકડો એટલે શ્રીનગર. આ આખાયે શ્રીનગરની શાન અને મોભ સમી કૃત્રિમ રીતે સર્જાયેલ સૌંદર્યવાન પ્રતિકૃતિ એટલે : હાઉસબોટ

શ્રીનગરની માફક કેરળમાં પણ અમુક ઠેકાણે અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ તારકરલીના દરિયાકિનારે હાઉસબોટનું ચલણ શરૂ થયું છે, પરંતુ શ્રીનગરના જલમહેલ જેવી અફલાતૂન કળાકારીગરી ત્યાં જોવા મળતી નથી. કશ્મીરી પ્રજા આમ પણ હસ્તકળાના કસબમાં એકદમ નિપુણ છે. પૈન વૂડમાંથી બનાવેલી હાઉસબોટને અખરોટના ઝાડના લાકડાના ફર્નિચર, કશ્મીરી ઉનાના ગાલીચા, પડદા અને ઝુમ્મરથી સજાવવામાં આવે છે. આ સજાવટને કારણે જ શ્રીનગરની હાઉસબોટને ઘણા લોકો જલમહેલ પણ કહે છે. દલ અને નગીન લેકની અમુક હાઉસબોટ તો ચાળીસ-પચાસ વર્ષ પહેલાની છે. આમ છતાં, એનું સૌંદર્ય હજુ જળવાઈ રહ્યું છે.

પાણી અને તેના પર વસવાટ કરતું આ અલંકૃત જનજીવન સાચે જ સરાહનીય છે, જેણે પોતાની સંસ્કૃતિ અને તેની મીઠાસને સાચવી રાખી છે, પરંતુ કેટલાક અસામાજિક તત્વો આ હાઉસબોટને પોતાનો ટાર્ગેટ બનાવી રગદોળી રહ્યા છે અને તે અંગે સરકાર તથા સમાજને ખ્યાલ હોવા છતાં સૌ કોઈ પોતપોતાના સ્વાર્થને ખાતર જોઈજાણીને ચૂપ બેઠા છે. ત્યારે સવાલ એમ છે કે વિદેશી પ્રજાના મનમાં ઘર કરી ગયેલ આ હાઉસબોટના જાજરમાન ને બહુરંગી ઈતિહાસના અંશ ભવિષ્યમાં બચશે ખરા?

આપણી ગુજરાતી ભાષામાં એક કહેવત છે કે અડીકડીની વાવ ને નવઘણ કૂવો ન જુએ એ જીવતો મૂવો...કંઈક એવું જ શ્રીનગરની હાઉસબોટ માટે કહી શકાય. અઢાર ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ખળખળ વહેતા પ્રસિદ્ધ દલ સરોવરમાં તરતી હાઉસબોટમાં જે નથી જતાં એનો કશ્મીર પ્રવાસ એળે ગયો તેમ કહેવાય. .તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે અહીં ગોવા અને મનાલી છે, અમેરિકાનું હોનોલુલુ અને ટેક્સાસ છે તો ઓસ્ટ્રેલીયાના મેલબોર્ન અને સિડની પણ છે. એમ તો અહીં પેરિસ, કોલંબો અને કુવૈત આંખ સામે આવી જાય અને બકિંગહાં પેલેસ પણ જોવા મળે છે. જમ્મુ-કશ્મીરની ઉનાળુ રાજધાની શ્રીનગરના દલ લેકમાં તે વળી સિડની કે હોનોલુલુ ક્યાંથી આવ્યા એવો સવાલ તમને થાય એ પહેલા કહી દવ કે આ બધાં તો અહીની હાઉસબોટના નામ છે. હાઉસબોટ એટલે સાવ સરળ ભાષામાં કહીએ તો જેમાં તમે ઘરની જેમ રહી શકો એવી બોટ. ફરક માત્ર એટલો કે સામાન્ય રીતે વોટ પાણીમાં તારી શકે પરંતુ આ બોટને તો તળાવના કિનારે એક જગ્યાએ અડીગો જમાવીને કાયમ માટે બેસાડી દેવામાં આવી હોય છે.

શ્રીનગર એટલે ધર્મસ્થળો અને ઉદ્યાનોની નગરી, મુગલ રાજાઓએ નિર્માણ કરેલા બાગ-બગીચા આટલા વર્ષેય શ્રીનગરની શાન બની રહ્યા છે તો શંકરાચાર્ય અને જયેષ્ઠાદેવીના માંડીએ અને હઝરતબળ તથા જામા મસ્જિદ હજારો હિંદુ મુસ્લિમ યાત્રાળુઓને અહી ખેંચી લાવે છે. અલબત્ત, શ્રીનગરનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તો છે દલ લેક અને તેની હાઉસબોટ.

અને શ્રીનગરમાં હાઉસબોટ માત્ર દલ લેકમાં જ છે એવુય નથી દલ લેકની જેમ નગીન લેક, ચિનાર બાગ તથા જેલમ નદીના કિનારે પણ હાઉસબોટ નાંગરેલી જોવા મળી જાય અહીં દલને કેટલાક લોકો દાલ સરોવર કહે છે તો કશ્મીરની પ્રજા એનો ડલ તરીકે પણ ઉચ્ચાર કરે છે. એક અંદાજે શ્રીનગરમાં બધું મળીને 1800થી વધુ હાઉસબોટ છે. જેમાંથી અડધોઅડધ પર્યટકોને હોટેલના રૂમની જેમ ભાડે આપવામાં આવે છે. બાકીની મોટા ભાગની હાઉસબોટને અહીના રહેવાસી પોતાના ઘર તરીકે ઉપયોગમાં લે છે. અમુક જૂની હાઉસબોટને દુકાનમાં ફેરવી નાખવામાં આવી છે. એક બોટનો વપરાશ ફ્લોટિંગ રેસ્ટોરાં તરીકે થાય છે. તો તાર-ટપાલ વિભાગે તો એક હાઉસબોટમાં પોસ્ટ-ઓફીસ સુધ્ધા બનાવી છે.

શ્રીનગરમાં અમુક પરિવારો વર્ષોથી હાઉસબોટમાં જ રહે છે. તો પર્યટકો માટે એનો ઉપયોગ અંગ્રેજોના જમાનાથી શરૂ થયો એમ કહી શકાય. ભારતમાં પગપેસારો કર્યા પછી અંગ્રેજો કશ્મીર આવ્યા ત્યારે અહીના તત્કાલીન રાજાએ એમને રહેવા માટે જમીન આપવાનો ઇનકાર કર્યો. એ વખતે જેલમ નદીના કાંઠે સ્થાનિક રહેવાસીઓને હાઉસબોટમાં રહેતાં જોઈ અંગ્રેજોએ રાજાના ઇનકારનો તોડ કાઢયો. એમણે નગીન અને દલ લેકમાં હાઉસબોટ બનાવીને એમાં રહેવાનું શરૂ કર્યું.
બ્રિટિશરો અહીંથી ગયા પછી એમની હાઉસબોટ ખરીદી લેનારા કશ્મીરીઓએ એમાં પર્યટકોને રાખવાનો પ્રયોગ પણ કરી જોયો પણ દલ લેકમાં પોતાની ચાર હાઉસબોટ ધરાવતા મોહમ્મદ અક્સર ટુંડાના જણાવ્યા અનુસાર શરૂઆતમાં તો વિદેશી સહેલાણીઓ જ આ બોટમાં રહેવાનું પસંદ કરતા. હાઉસબોટની માલિકી ધરાવતા મોટાં ભાગના કુટુંબો એની પાછળ બીજી હાઉસબોટમાં કે સરોવરના કિનારે ઘર બનાવીને રહે છે. મતલબ કે હાઉસબોટનો માલિક પણ તમારી સાથે જ રહેતો હોય. આ પણ એક અલગ અનુભવ છે અને એવો ઘરબહારના ઘરનો અનુભવ મેળવવા શ્રીનગર આવનારા વિદેશી સહેલાણીઓ હોટેલના બદલે હાઉસબોટમાં રહેવાનું પસંદ કરવા લાગ્યા.

દલ કે નગીન લેકની મોટા ભાગની હાઉસબોટ ઘણાખરા નામ પણ આવા પરદેશી પર્યટકોએ આપ્યા છે (જોકે ફોર અ ચેન્જ, દલ લેકમાં સન ઓફ ઇન્ડિયા, મિસ ઇન્ડિયા, ક્રાઉન ઓફ ઇન્ડિયા કે પછી જ્વેલ ઓફ ઇન્ડિયા એવા નામની હાઉસબોટ પણ છે ખરી)

મોહમ્મદ અક્સર ડોન ગ્રુપના નામે ચાર હાઉસબોટ ધરાવે છે કશ્મીરના ખીણપ્રદેશમાં થતું ચીડનું લાકડું પાણીમાં સૌ વર્ષ સુધી સડતું-કોહાવાતું નથી. વળી પાઈનનાં ઝાડ બહુ ઊંચા હોય છે એટલે 75-80 ફૂટનું સળંગ લાકડું એમાંથી મેળવી શકાય છે. આને લીધે એકસો વીસથી દોઢસો ફૂટ જેટલી લાંબી બોટનો વચ્ચેનો ભાગ આવા લાંબા સળંગ લાકડામાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે હવે સરકારે આ ઝાડ કાપવા પર નિયંત્રણ મૂક્યા છે. એટલે કેટલાક વર્ષથી બહુ નવી હાઉસબોટ બનતી નથી. નવી હાઉસબોટ મોટી સંખ્યામાં ન બનવા પાછળનું ઔર એક કારણ છે એની કીમત. શ્રીનગરના દલ તથા નગીન સરોવરમાં અત્યારે જે હાઉસબોટ છે એવી સ્ટાન્ડડેસાઈઝની હાઉસબોટ તૈયાર કરવા માટે આશરે ત્રણ હજાર ચોરસ ફૂટ લાકડું જોઈએ અને આજની તારીખે એક સ્ક્વેર ફૂટ લાકડાની કિંમત છે ચાર થી પાંચ હજાર રૂપિયા. મતલબ કે માત્ર લાકડાં પાછળ જ એક-સવા કરોડ રૂપિયો લાગી જાય. એની અંદરની સજાવટ અને ઈલેક્ટ્રોનિક ઉપકરણોનો ખર્ચ ગણો તો બધું મળીને એક હાઉસબોટ પોણા બે-બે કરોડમાં પડે.

શ્રીનગરમાં પર્યટકો માટે જે હાઉસબોટ છે અને એમાંની સગવડોના આધારે એ, બી, સી અને ડી એવા ગર્દ આપવા આવ્યા છે. અને ટુરિસ્ટ સીઝનમાં આ ગ્રેડના આધારે એનું ભાડું ઠેરવવામાં આવે છે. આવી કોઈ પણ હાઉસબોટમાં સાઈઝના આધારે બેથી માંડી વધુમાં વધુ પાંચ રૂમ હોય.

નગીન કે દલ સરોવરમાં અંદરની બાજુના કિનારે નાગરેલી હાઉસબોટ સુધી પહોંચવા શિકારામાં જાવું પડે. આ શિકારા તમને હાઉસબોટ પગથિયે છોડે. એની પરસાળ કે વરંડો વટાવી તમે અંદર જાવ કે આવે મોટો દીવાનખંડ જેમાં કોમન ટીવી થી માંડીને ખૂણામાં નાનકડી લાઈબ્રેરી પણ હોય. એ પછી આવે ડાઈનિંગ રૂમ અને પેન્ટ્રી તથા જેટલા રૂમની હાઉસબોટ હોય એટલા લાઈનસર સેલ્ફ-ક્ધતેઇન બેડરૂમ.

એ અથવા બી એટેલે કે ડીલક્ષ ગ્રેડની હાઉસબોટમાં દરેક રૂમમાં પણ ટીવી, સ્થાનિક લોકો જેને બુખારી તરીકે ઓળખે છે એ રૂમ ગરમ રાખવા મોટી સગડી, પલંગ પર ઈલેક્ટ્રીક બ્લેન્કેટ, બાથટબ વગેરે હોય છે. દરેક હાઉસબોટમાં એક અટેન્ડન્ટ હોય. ટૂંકમાં દરેક હાઉસબોટ એક હોટેલ જેવી જ છે અને ઘણુંખરું એના પેકેજમાં સવારનો નાસ્તો અને રાતનું જમવાનું પણ સામેલ કરવામાં આવે છે. નાસ્તો અને જમવાનું માલિકના ઘરે જ તૈયાર થાય છે અને મુલાકાતીઓને ગરમાગરમ પીરસવામાં આવે છે.

મોહમ્મદ અક્સર ટુંડા કહે છે એમ હાઉસબોટ વર્ષો સુધી પાણીમાં રહેતી આ હાઉસબોટને ઝાઝી મરમ્મતની પણ જરૂર પડતી નથી. દર ત્રણેક વર્ષે તળિયાના ખાંચામાં શ્રીનગરની આસપાસના જંગલમાં થતું ઘાસ ભરી દે એટલે પત્યું. એપ્રિલથી શ્રીનગરમાં ટુરિસ્ટ સીઝન શરૂ થાય છે એટલે મોટા ભાગના જલમહેલના માલિકો એની નાની મોટી મરમ્મતમાં લાગ્યા હોય છે. આવા કેટલાક હાઉસબોટના માલિકોએ એમ તો દલ લેકની સાફસૂફી માટે પણ એક ઝુંબેશ આદરી હતી. ઝબરવન પર્વતની હારમાળા વચ્ચે કુદરતી રીતે બનેલા દલનો ઘેરાવો હકીકતમાં તો ત્રીસ ચોરસ કિલોમીટર જેટલો હતો, પરંતુ અતિક્રમણ અને એમાં જામતા પ્રદૂષણને કારણે આ સરોવર આજે અઢાર સ્ક્વેર કિલોમીટર જેટલું જ રહી ગયું છે.

Advertisement
Advertisement
Advertisement